“Ik denk dat geluk te belangrijk is gemaakt.” – een interview met theoloog Janneke Stegeman

Janneke Stegeman was in 2017 Theoloog des Vaderlands en is gespecialiseerd in Bijbelverhalen. Tijdens onze komende diensten (25 maart in Utrecht en 31 maart in Amsterdam) zal Janneke een hartstochtelijke gastpreek verzorgen. Ter voorbereiding gingen wij alvast met haar in gesprek over dat grote en ingewikkelde thema: geluk.

Wat betekent geluk voor jou?

Als kind was ik altijd op zoek naar compleet geluk: dat er nergens een vuiltje aan de lucht is. Maar ik ontdekte op den duur dat er altijd wel een vuiltje aan de lucht is. Ik ervaar geluk als ik dingen doe waar ik waarde aan hecht, als ik tot m’n recht kom en anderen ook, als ik het leuk heb met mensen. Het zijn meer momenten dan een constante staat van zijn.

Ik denk dat geluk te belangrijk is gemaakt. Het leven bestaat uit een hele hoop dingen, waarvan sommige niet leuk zijn. Toen ik mijn proefschrift schreef was ik bijvoorbeeld niet per se gelukkig, want dat was best een opgave, maar ik was ook niet ongelukkig, want ik hechtte er waarde aan. Hetzelfde gold voor promoveren: dat was mooi en verdrietig tegelijkertijd, omdat het onderzoek daarmee ineens klaar was. Het leven is nooit alleen maar perfect of gelukkig.

Je hebt je gespecialiseerd in de bijbel. Zie je daarin verhalen over geluk?

In de bijbel bestaat bijvoorbeeld een beeld waarin iedereen rustig onder zijn eigen wijnrank en vijgenboom zit - met een glas wijn, denk ik er dan bij - als een beeld van het goede leven. Christen zijn gaat denk ik niet over een zoektocht naar geluk. Het gaat wel over de vraag naar het goede leven. Ik denk dat geluk altijd een bijproduct is en dat een zoektocht naar geluk dat precies niet oplevert. Geluk heeft er juist mee te maken dat je de moeilijke dingen niet uit de weg moet gaan. Als je je alleen maar richt op geluk ga je pijn uit de weg, maar geluk zit ook in compleetheid. Je kan af en toe onder die vijgenboom zitten, maar je blijft daar niet onder zitten. In het leven ben je altijd ergens naartoe onderweg. Het paradijs kan ook funtioneeren als beeld van geluk. Ik denk dat alleen dat het paradijs heel saai is: Adam en Eva zijn een soort kinderen die nog geen keuzes kunnen maken. Als dat je beeld is van geluk, dat ga je dat nooit vinden. Het leven zit niet in het bevroren ideaalbeeld, maar in alle rare, mooie en vervelende dingen die gebeuren.

Gaat het christelijk geloof dan meer over ongeluk dan over geluk?

In de christelijke traditie zit het risico dat ‘ongelukkig zijn’ verheerlijkt wordt. Vandaag is het aswoensdag, 40 dagen voor pasen. Ik heb vanochtend een kruisje van as gehaald, dat vind ik een ontroerend ritueel. De priester zegt dan: ‘Stof ben je en van stof zul je wederkeren’. Dat is enorm relativerend en tegelijkertijd verbindend: ik ben van as en anderen zijn dat ook, In de protestantse kerk doen we steeds meer aan 40 dagen vasten. We zijn daar alleen veel te goed in, denk ik soms.. ik word daar heel licht van. Deze aswoensdag is ook het begin van de Veertigdagen- of lijdenstijd. Protestanten zoals ik zijn toch al goed in ons alsmaar schuldig voelen, het opgeven van jezelf, jezelf niet belangrijk mogen vinden. Vanuit die opvatting is streven naar geluk schaamteloos.De katholieken hebben in dat opzicht een betere balans: die gaan eerst nog carnaval vieren, zijn uitbundiger, hebben meer rituelen; het vasten is een tegenhanger daarvan. Geluk zit ook in balans. Als je niet bang bent voor de moeilijke kant van het leven, dan wordt geluk toegankelijk.

Wat betekent geloven voor jou?

Ik heb lang gezocht naar een soort intellectuele verantwoording van mijn geloof. Maar die heb ik niet en realiseerde me dat ik dat ook niet interessant vind. Ik ervaar mezelf  als een religieus persoon, dat is wezenlijk voor wie ik ben. Ik ben verbonden met de christelijke traditie. protestantse en ga ook voor in kerken. Of God wel of niet bestaat vind ik geen interessante vraag. Ik kan erop hopen dat er een God is die mensen raakt en steunt, maar ik kan dat niet zeker weten. De verhalen uit de bijbel raken me, het brengt me wat, als een soort voedingsbodem. Ik heb de behoefte om bezig te zijn met levensvragen, waar draait het om in het leven. Geloof is voor mij ook een beweging van verzet, van mensen die een rechtvaardigere wereld willen.

Kunnen christelijke waarden ons helpen in de zoektocht naar geluk?

Ik vind het heel ingewikkeld om te praten over christelijke waarden omdat die in mijn ogen vaak zijn misbruikt.  Nederigheid bijvoorbeeld kun je inzetten om mensen klein te houden en machtsongelijkheid in stand te houden. Of als een kritisch begrip over gelijkwaardigheid, maar dat gebeurt minder vaak. De christelijke traditie lijkt soms vooral te gaan over ‘fatsoenlijk leven’. Het CDA grijpt graag terug op christelijke waarden. Maar die waarden zijn best gevaarlijk – in de goede zin van het woord – en ik zie ze niet per se terug in de politiek: Nederland gaat best schandalig om met vreemdelingen, bijvoorbeeld. Daarnaast: ik wil de bijbel niet idealiseren als het boek waar alles in staat. De bijbel is ook strijd tussen allemaal mensen die vinden dat God aan hun kant staat. Het is geschreven als een levende traditie, niet als een rotsblok. Ik heb met anderen ‘het genootschap van onbetamelijke theologie’ opgericht, om kritisch te kijken naar normen en waarden en wie daardoor worden buitengesloten.

Ik denk graag na over wat christelijke waarden zijn en wat het kritisch potentieel daarin is. Neem bijvoorbeeld liefde.  dat zit voor mij vooral in radicale liefde. Een liefde die gevaarlijk kritisch en inclusief is. Liefde als drijvende kracht in het leven die mensen kan veranderen. Ik geloof in het kritisch potentieel van begrippen uit de bijbel.

Weet je al wat je wilt gaan vertellen tijdens de preek in onze dienst?

Ik wil iets persoonlijks zeggen, dat het niet vreemd is dat we allemaal streven naar geluk. We zijn allemaal wel eens ongelukkig en eenzaam. In een wereld waarin geluk wordt geïdealiseerd, lijkt het haast alsof je iets fout doet. Dat geldt ook voor christelijke paradijsachtige beelden. En daar tegenover wil ik een realistischer beeld plaats van een meer evenwichtige omgang met dingen, het is niet erg om af en toe ongelukkig te zijn, dat is het leven. Je hoeft niet het ongeluk opzoeken, niet doen alsof het goed is om ongelukkig te zijn. Het leven is iets moois, maar gelukkig zijn is geen verplichting.

Janneke's preek zien? Kom naar onze theatrale dienst in Utrecht of Amsterdam!

Eva Geurdes